« اعلام النبوّة » از ابو حاتم رازى محفوظ مانده است . مسائل عمدهء كتاب « فى نقض الاديان » اين است كه چون همهء افراد بشر مساوىاند ، پيغمبران ، مدعى مزيّتى بر آنها نتوانند بود . معجزات پيغمبران فريب يا از افسانه‌هاى دينى است . تعاليم مذاهب ، خلاف حقيقت است ، زيرا حقيقت واحد است و تعاليم مذاهب با يكديگر متناقض - اعتماد مردم به سران مذاهب ، ناشى از عادت و تنبلى است . مذاهب ، يكى از علل جنگهايى است كه بشر را به نيستى مىكشد . علاوه‌بر اين مذاهب ، دشمن تفكر فلسفى و تحقيق هستند . » پيش‌بينى رازى « رازى معتقد بود كه اطلاعات علمى و فلسفى در ترقى است . بر طبق مقالهء دايرة المعارف اسلام ، در باب رازى ، وى مدعى است كه از اغلب فلاسفهء قديم پيشتر رفته است و حتى خود را برتر از ارسطو و افلاطون مىشمارد . در طب همپايهء بقراط است و در فلسفه مقامش نزديك « سقراط » ، ولى پس از وى مسلما دانشمندانى خواهند آمد كه بعضى از نتايجى را كه او به آنها رسيده است ، طرد خواهند كرد ، چنان كه او كوشيده است كه تعاليم خود را ، جايگزين نظريّات پيشينيان قرار دهد . » « 1 » با اين بيان رازى هزار سال پيش دريافت كه تئوريها و نظريات علمى نمىتوانند « دعوى ابديّت » بكنند . و دانش و اطلاعات بشرى در زمينه‌هاى مختلف همواره به سير تكاملى خود ادامه خواهد داد . به‌نظر رازى ، چون همواره هر چيز از چيز ديگر به‌وجود مىآيد ، ابداع محال است . ناگفته نگذاريم كه قبل از رازى حكيم ايرانشهرى از طبيعيون بود و افكارى كاملا مادى داشت و براى ماده اجزاى لايتجزى قائل بود و ماده را قديم مىدانست . به‌نظر ايرانشهرى چون هيولى ( ماده ) قديمى است پس مكان نيز قديمى است متأسفانه از آثار و افكار ايرانشهرى چيزى باقى نمانده است . اكنون نظريات اجتماعى و فلسفى رازى را دنبال مىكنيم . نظريات اجتماعى زكريّاى رازى « . . . رازى در كتاب « سيرة الفلسفيّه » لذت دايم را از لحاظ اخلاقى تحت مطالعه مىآورد و مىگويد كه فيلسوف حقيقى كسى است كه از لذّاتى كه مايهء خسران عقل و اخلاق است احتراز جويد و علم و عدل را ترجيح دهد ، ليكن اختيار اين سيرت ، مستلزم اين نيست كه مردم شيوهء مرتاضان هند را در سوختن جسم و افكندن خود بر آهن تفته و يا سيرهء مانويه

--> ( 1 ) . دايرة المعارف فارسى مصاحب ، جلد اول ، ص 1056 .